18 juni 2026
In het debat over de energietransitie komt voedsel zelden aan bod. Toch blijkt uit het rapport ‘Fuel to Fork’ (2025) van IPES Food dat voedselsystemen minstens 15% van het wereldwijde verbruik aan fossiele brandstoffen voor hun rekening nemen. 40% van alle petrochemische producten wereldwijd wordt verbruikt door voedselsystemen; voornamelijk in de vorm van synthetische stikstofmeststoffen, die in 99% van de gevallen worden vervaardigd uit fossiele brandstoffen. Het gevolg is een direct koppelingsmechanisme tussen de olie- en gasmarkten en de voedselprijzen: wanneer de prijzen van fossiele brandstoffen omhoogschieten, stijgen de kosten van meststoffen, krimpen de oogsten en treedt voedselinflatie op. De crisis in Oekraïne in 2022 maakte dit op grote schaal zichtbaar en veroorzaakte wereldwijd scherpe pieken in de energie-, meststof- en voedselprijzen.
Een actueel geopolitiek voorbeeld
Tot 30% van de wereldwijde handel in kunstmest verloopt via de Straat van Hormuz (Forbes, 2026). Er bestaat geen strategische reserve voor stikstofhoudende meststoffen. De huidige spanningen in de Golf laten in realtime zien hoe geografisch geconcentreerde toeleveringsketens voedselsystemen blootstellen aan prijsschokken, terwijl de mogelijkheden voor aanpassing op korte termijn beperkt zijn. (IPES Food)
In België: een sector die al onder druk staat
In een gezamenlijke nota van maart 2026 van Regenacterre, FWA en SYTRA worden de structurele kwetsbaarheden in de Waalse landbouw belicht: 77 % van de landbouwers kampt met een onevenwicht tussen stress en risico’s, waarbij het gemiddelde inkomen uit de landbouw ongeveer 30 % lager ligt dan dat van andere werknemers in de regio. Deze kwetsbaarheid hangt nauw samen met een model dat afhankelijk is van energie-intensieve productfactoren, met name kunstmest, waarvan de kosten rechtstreeks gekoppeld zijn aan de gasmarkten.
De huidige geopolitieke situatie zorgt niet alleen voor stijgende kosten, maar dwingt boeren ook tot moeilijke beslissingen voor de toekomst. Velen moeten nu al productiemiddelen voor de komende teeltseizoenen veiligstellen onder omstandigheden van grote prijsschommelingen. Voor 2027 betekent dit dat ze zich moeten vastleggen op de aankoop van meststoffen tegen hoge prijzen, terwijl ze over beperkte financiële buffers beschikken. Dit heeft directe gevolgen voor de toekomstige winstgevendheid en, in sommige gevallen, voor de levensvatbaarheid van het bedrijf. Vooral kleinere landbouwbedrijven zijn kwetsbaar: wie deze kosten niet kan opvangen of erop kan anticiperen, loopt het risico dat de toedieningshoeveelheden moeten worden verlaagd, de opbrengsten dalen of dat er aanzienlijke financiële risico’s moeten worden genomen om de productie op peil te houden.
Het gaat dus niet alleen om de doorberekening van de prijzen aan de consument, maar ook om de vraag wie binnen het voedselsysteem het risico in eerste instantie draagt, en of boeren in staat zijn dat risico te beheersen.
Manieren om de veerkracht te vergroten
Het verminderen van de afhankelijkheid van geïmporteerde, energie-intensieve productfactoren is een belangrijke hefboom. Hieronder vallen onder meer:
- het op grotere schaal toepassen van preventieve agronomische praktijken (vruchtwisseling, diversificatie, bodembeheer) om de afhankelijkheid van fossiele productiemiddelen te verminderen;
- het terugdringen van de productie en consumptie van dierlijke eiwitten biedt een directe oplossing voor de afhankelijkheid van soja-import: de Belgische veeteeltsector verbruikt jaarlijks 700.000 ton sojameel, terwijl peulvruchten, die stikstof uit de lucht binden, een alternatief vormen dat minder input vereist;
- het opnieuw opzetten van korte toeleveringsketens, zoals blijkt uit het Waalse initiatief „Pôle Circuit Court”, om op lokaal niveau structurele veerkracht te creëren.
De veerkracht van het voedselsysteem en de energietransitie zijn geen afzonderlijke agenda’s. De middelen om de kwetsbaarheid te verminderen zijn voorhanden; de uitdaging bestaat erin beleid, investeringen en waardeketens op elkaar af te stemmen, zodat deze op grote schaal toegankelijk en haalbaar worden voor boeren.
Bij Climact stellen we je in staat om actie te ondernemen tegen klimaatverandering, waarbij we ons richten op overkoepelende thema’s zoals voedselsystemen, de energietransitie en duurzaam beleid. Neem contact op met onze experts.
